Mạch ngầm ngàn năm và khát vọng toàn cầu - Kỳ 2: Sức sống mới của di sản giữa dòng chảy hiện đại

Năm 2025 ghi dấu mốc lịch sử khi ba vùng đất văn hóa bậc nhất vùng trung du và miền núi phía Bắc là Phú Thọ, Hòa Bình và Vĩnh Phúc chính thức sáp nhập thành một tỉnh Phú Thọ mới rộng lớn và giàu tiềm năng. Sự hội tụ này không chỉ thay đổi địa giới hành chính mà còn mở ra một không gian di sản khổng lồ, nơi những giá trị truyền thống được đánh thức, trở thành bệ đỡ vững chắc cho sinh kế và sự phát triển kinh tế bền vững.

Khi di sản hòa chung một dòng chảy

Sau sáp nhập, tỉnh Phú Thọ mới sở hữu một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể và vật thể phong phú, từ Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan (Phú Thọ cũ), kho tàng sử thi Đẻ đất đẻ nước và không gian văn hóa chiêng Mường (Hòa Bình cũ), cho đến những ngôi làng cổ, hệ thống đình đền độc đáo và mô hình làng văn hóa kiểu mẫu (Vĩnh Phúc cũ).

Hội nghị nghe báo cáo ý tưởng chiến lược phát triển du lịch, văn hóa và kinh tế sáng tạo tỉnh Phú Thọ diễn ra ngày 24/6/2026 đã cho thấy quyết tâm của địa phương trong việc đưa những giá trị ấy trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững. Tại hội nghị, đồng chí Trần Duy Đông - Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh: Yêu cầu phải xác định rõ giá trị khác biệt lớn nhất của Phú Thọ là văn hóa cội nguồn dân tộc Việt Nam; lấy văn hóa làm nền tảng, lấy di sản làm nguồn lực, lấy sáng tạo làm động lực và lấy người dân làm trung tâm của quá trình phát triển. Đây không chỉ là định hướng để hoàn thiện một bản chiến lược mà còn thể hiện tư duy phát triển mới của tỉnh trong giai đoạn tới.

Đồng chí Phạm Nga Việt - Phó trưởng Phòng Quản lý Di sản văn hóa (Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch) cho biết, việc thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù trong lĩnh vực di sản văn hoá được tỉnh quan tâm. Hiện nay, tỉnh đã ban hành các cơ chế hỗ trợ đầu tư tu bổ di tích, quy định mức hỗ trợ cho người trông coi di tích. Đặc biệt, mô hình “Xã hội hóa bảo tồn Hát Xoan” được đánh giá là điển hình toàn quốc trong việc huy động nguồn lực từ doanh nghiệp và Nhân dân.

Du khách và các nghệ nhân, người dân làng Hùng Lô, phường Vân Phú giao lưu, trải nghiệm hát Xoan tại đình làng.

Nếu như trước đây, Hát Xoan Phú Thọ chỉ vang lên trong các dịp lễ hội ở các cửa đình cổ, thì nay, di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại này đã trở thành một sản phẩm du lịch dịch vụ đem lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Tại phường Xoan cổ Thét, nghệ nhân trẻ Nguyễn Văn Quyết chia sẻ: "Ngày trước, đi hát vì đam mê và trách nhiệm gìn giữ lời cổ của cha ông. Nhưng từ khi tỉnh Phú Thọ liên kết tuyến du lịch từ Vĩnh Yên, Đầm Vạc qua Việt Trì rồi lên Mai Châu (Hòa Bình), khách quốc tế về làng tăng đáng kể. Mỗi tuần phường Xoan biểu diễn 3-4 buổi cho các đoàn khách. Thu nhập từ dịch vụ du lịch, bán quà lưu niệm truyền thống giúp đời sống bà con cải thiện rõ rệt”.

Mô hình “Hát Xoan làng cổ” gắn với các tour trải nghiệm đường sông, kết nối các làng nghề đã tạo ra một chuỗi dịch vụ du lịch khép kín. Người dân không còn bảo tồn di sản một cách thụ động, họ trực tiếp làm dịch vụ, homestay, ẩm thực Đất Tổ, biến di sản thành nguồn lực kinh tế.

“Sân chơi” kết nối bản sắc và kinh tế

Sự kết hợp giữa tư duy quy hoạch nông thôn hiện đại của Vĩnh Phúc với chiều sâu văn hóa của Phú Thọ và Hòa Bình đã tạo nên những “làng văn hóa kiểu mẫu” thế hệ mới trên địa bàn tỉnh Phú Thọ hợp nhất. Tại các ngôi làng này, hệ thống thiết chế văn hóa không chỉ là nơi sinh hoạt cộng đồng, mà được thiết kế như một trung tâm trung tâm kết nối du lịch và sản phẩm địa phương khi trưng bày nhiều sản phẩm OCOP, nơi du khách có thể mua sắm, trải nghiệm... Các nền tảng số đã làm cho mỗi làng văn hóa đều được hỗ trợ chuyển đổi số, xây dựng mã QR giới thiệu di tích, đưa các đặc sản địa phương lên các sàn thương mại điện tử quốc tế.

Du lịch cộng đồng tại bản Lác, xã Mai Châu ngoài giữ gìn bản sắc văn hóa, truyền bá văn hóa bản địa đến với du khách còn góp phần phát triển kinh tế, tạo sinh kế mới từ du lịch cho người dân trên địa bàn.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, trùm phường Hát Xoan An Thái, phường Vân Phú chia sẻ: “Phú Thọ đã có những kế hoạch rất cụ thể để bảo tồn và phát huy di sản, từ việc mở lớp truyền dạy cho giáo viên, học sinh đến việc duy trì hệ thống câu lạc bộ rộng khắp. Gia đình tôi đã có 5 thế hệ gìn giữ Hát Xoan. Đó không chỉ là nghề, mà là trách nhiệm với tổ tiên”. Còn ông Nguyễn Trung Quân, thành viên câu lạc bộ lữ hành sau chuyến Famtrip “Kết nối miền di sản - trải nghiệm đa sắc”cho biết: “Tây Thiên hiện nay đã có sự chỉnh trang, đầu tư làm du lịch rất bài bản, du khách đi lại thuận tiện với cáp treo và cung đường bộ đẹp, an toàn, công tác đón tiếp cũng được cải thiện rõ rệt”.

Đồng chí Bùi Xuân Trường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhận định: Sau quá trình sáp nhập không gian du lịch giờ đây không còn bị bó hẹp theo địa giới hành chính cũ, mà được nhìn nhận theo tuyến trải nghiệm, nơi du khách có thể bắt đầu hành trình từ miền tâm linh Tây Thiên, kết nối về cội nguồn dân tộc tại Đền Hùng, rồi tiếp tục thư giãn giữa thiên nhiên Long Cốc hay nghỉ dưỡng tại Thanh Thủy. Địa phương cũng đã hình thành một không gian du lịch rộng mở hơn, với sự kết hợp hài hòa giữa tài nguyên văn hóa, sinh thái và nghỉ dưỡng để thu hút du khách và phát triển kinh tế.

Nhìn vào sự chuyển mình của Phú Thọ trong năm 2026, chúng ta thấy một hướng đi bảo tồn di sản chủ động và thực tế: Bảo tồn bằng cách tạo sinh kế. Sự sáp nhập lịch sử của Phú Thọ, Hòa Bình và Vĩnh Phúc đã chứng minh rằng khi không gian phát triển được rộng mở, tài nguyên văn hóa được quy hoạch đồng bộ, bản sắc không những không bị pha loãng mà còn kết tinh thành một sức mạnh mềm to lớn, tạo đà cho kinh tế cất cánh.

Kỳ 3: Khát vọng Đất Tổ - Hội nhập và vươn mình

Quốc Hội