Một không gian văn hóa bản địa, đặc sắc trong thơ Hà Hồng Hạnh

(Nhân đọc tập thơ “Em lót thảm đợi anh”, NXB Hội Nhà văn, quý I năm 2026 của nhà thơ Hà Hồng Hạnh).

Nhà thơ Hà Hồng Hạnh hiện công tác tại Báo và Phát thanh, truyền hình Thái Nguyên. Năm 2025, chị được trao Giải C Giải thưởng của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam với tập thơ Đối thoại với bóng (NXB Hội Nhà văn). Em lót thảm đợi anh là tập thơ thứ hai của chị, tiếp tục khẳng định một giọng thơ giàu nữ tính, đậm bản sắc văn hóa vùng cao.

Qua lăng kính của người phụ nữ, thơ Hà Hồng Hạnh là sự biểu đạt của bản thể, của những trải nghiệm giới được hình thành từ đời sống thường nhật. Những khía cạnh đời sống, tiếng nói nội tâm và nhịp điệu ngôn ngữ trong thơ chị đều mang dấu ấn nữ giới. Đó là tiếng nói của khát vọng yêu thương, sẻ chia và sự cảm thông giàu trắc ẩn.

Nhà thơ Hà Hồng Hạnh.

“Đêm qua anh đi hội bản bên/ bàn chân có nhớ lối cũ/ em lót thảm đợi anh” là ba câu thơ trong khổ cuối bài thơ Em lót thảm đợi anh và cũng được tác giả lựa chọn làm nhan đề chung cho cả tập thơ.

Trong đời sống gia đình, phòng ngủ là không gian riêng tư và ấm áp nhất. Tấm thảm lót nơi ấy không chỉ là vật dụng sinh hoạt, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng. “Em lót thảm đợi anh” không đơn thuần là một hành vi chăm chút cho tổ ấm, mà còn gợi lên sự thủy chung, đợi chờ và nâng niu hạnh phúc của người phụ nữ.

“Em” yêu “anh” bằng tình yêu lứa đôi, đồng thời bằng tình yêu đối với bản sắc văn hóa quê hương:“Tiếng khèn mở lối/Dụ em/Lạc bước”. Và rồi theo năm tháng: “Tiếng khèn gọi vía em qua cửa/Gọi em leo núi cùng anh tra hạt lúa/ Vẽ sắc màu lên nương.”

Ở bài thơ này, cảm xúc giới được thể hiện tinh tế qua nỗi hờn ghen, lo lắng khi người yêu đi hội bản: “Anh đi hội bản bên/ Bàn chân có nhớ lối cũ?”. Hình ảnh người phụ nữ thấp thỏm đợi chờ hiện lên tự nhiên, chân thực. Chính từ những rung động ấy, thơ Hà Hồng Hạnh mang đậm sắc thái nữ tính.

Như nhiều nhà thơ nữ khác, chị dành nhiều trang viết cho tình yêu. Tình yêu và hạnh phúc luôn là khát vọng chính đáng, là nỗi niềm khắc khoải trong tâm hồn người phụ nữ: “Em sợ một ngày không thấy anh/ Em bật khóc/Trong những đêm triền miên/Điên cuồng kiếm tìm trong vô thức/ Nỗi buồn cũng bỏ em đi.”, (Một ngày không có anh). Đó là cảm giác trống vắng và bất an của một trái tim đang yêu.

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng. “Em lót thảm đợi anh” có hẳn một không gian văn hóa bản địa, đặc sắc. Đó là những thanh âm núi rừng, vang vọng từ ruột núi, được chị tạo ra trong không gian nghệ thuật của thơ mình: “Tính tẩu mười hai dây khúc thần tiên/ Trong ánh trăng rằm bưởi chín/ Anh đưa em qua chín suối mười đèo/ Ruộng bậc thang uốn lượn”, (Đêm vỡ ra rồi).

Không chỉ xuất hiện hình ảnh cây đàn tính tẩu quen thuộc của người Tày, Nùng, Thái, thơ chị còn đan cài nhiều biểu tượng văn hóa như then, vía, men lá, váy chàm... Những hình ảnh ấy góp phần tạo nên một không gian nghệ thuật giàu bản sắc dân tộc.

Trong đời sống bà con các dân tộc, khèn không chỉ là nhạc cụ, hơn thế là biểu tượng văn hóa. Đối với cộng đồng người H’mông khèn và múa khèn là hai di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, mang đậm bản sắc văn hóa độc đáo. Những ai từng đến với các dân tộc ít người dễ tưởng tượng ra nghi lễ văn hóa, dễ nhận ra những âm thanh da diết, réo rắt gọi bạn tình của những trai bản.

Đọc thơ chị, dễ nhận ra ký ức được lưu giữ bằng đủ chiều kích của màu sắc, hương vị và âm thanh: “Anh đâu biết/Trong vô thức/Em lần theo mùi hương tìm anh/ Dù kiệt cùng tuyệt vọng.” Thế giới thơ Hà Hồng Hạnh vì thế đầy ắp sắc màu của núi rừng, tiếng khèn gọi bạn, trang phục truyền thống, không khí lễ hội và chiều sâu tâm linh của đời sống cộng đồng dân tộc thiểu số.

Người xưa từng quan niệm: “Làm thơ có ba điều chính: một là tình, hai là cảnh, ba là sự”. Điều đó cho thấy nội tâm luôn là yếu tố cốt lõi trong sáng tạo thơ ca.

Hà Hồng Hạnh bộc lộ năng khiếu thơ khởi ủ từ bé. Chính môi trường gia đình, lăn lộn của nghề báo, giúp chị kết tinh trong tâm hồn những cái nhụy từ cuộc sống. Hay nói cách khác, hiện thực lắng lại, khúc xạ, soi chiếu thành những bài thơ ám ảnh.

Trong bài Nương chè Tam Đảo, hình ảnh trà Thái Nguyên hiện lên vừa thực vừa mơ: “Chè lên hương bàng bạc/ Khói lụa mềm/ Những giọt mơn man hay mồ hôi lặng rơi âm ấm/ Dìu dịu/ Ấm trà ủ đợi bình minh”. Từ sản vật quê hương, tác giả mở rộng liên tưởng tới thân phận, ký ức và những miền cảm xúc sâu kín.

Bìa tập thơ của nhà thơ - nhà báo Hà Hồng Hạnh.

Không dừng lại ở những rung động tình yêu hay vẻ đẹp văn hóa bản địa, thơ Hà Hồng Hạnh còn mang màu sắc chiêm nghiệm, hướng nội. Nhiều câu thơ như tiếng vọng từ miền tâm thức: “Có tiếng vọng phía núi/ Lam chướng mùa này bốc lên ngùn ngụt/ Em thấy hình hài tiền kiếp/ Những chạc cây bện thành chiếc võng/ Ru em”, (Hình hài tiền kiếp). Hay “Em bán niềm tin bọc trong bóng tối/ Che đi sự dối lừa thường nhật/ Con thiêu thân chẳng hiểu vì sao ánh sáng lung linh/ Thiêu cháy/ Sự mù quáng trả giá bằng cái chết/ Đêm nay có một vì sao lẻ loi tự thắp sáng/ Mông lung trong dải ngân hà”, (Vì sao cô đơn).

Đó là những câu thơ của suy tư, của hành trình tìm kiếm bản ngã và lý giải những chuyển động sâu kín trong tâm hồn.

Với Em lót thảm đợi anh, Hà Hồng Hạnh tiếp tục giới thiệu đến bạn đọc một “bản đồ tâm hồn” đa sắc màu, giàu suy tưởng và nội lực. Ở đó có tình yêu, có ký ức văn hóa bản địa, có vẻ đẹp của đời sống miền núi và những chiêm nghiệm nhân sinh được chuyển tải bằng một giọng thơ giàu nữ tính, giàu cảm xúc. Đây là một dấu ấn đáng ghi nhận trên hành trình sáng tạo của nữ nhà thơ - nhà báo đến từ Thái Nguyên.

Ngô Đức Hành