Nếp gà gáy Mỹ Lung - đặc sản xứ Mường

Từ bao đời nay, giữa miền núi Sơn Lương, người Mường vẫn truyền cho nhau câu chuyện về một giống lúa nếp đặc biệt - Nếp gà gáy Mỹ Lung. Không chỉ là một sản vật, hạt gạo ấy mang theo ký ức cộng đồng, nếp sống canh tác và cả cách người Mường gìn giữ những điều quý giá của núi rừng.

Cán bộ Sở Khoa học và Công nghệ cùng HTX sản xuất, kinh doanh gạo nếp gà gáy Mỹ Lung tham quan mô hình lúa nếp gà gáy tại xã Sơn Lương.

Theo lời kể dân gian, tên gọi Nếp gà gáy bắt nguồn từ một câu chuyện gắn với đời sống gia đình người Mường thuở Vua Hùng. Trong một lần chuẩn bị bữa cơm mời trưởng tộc, vì mải mê quên việc, người con dâu trẻ đã đồ xôi khi gạo chưa kịp ngâm đủ thời gian. Thế nhưng, chính sự “vội vàng” ấy lại cho ra nồi xôi thơm dẻo khác thường. Khi được hỏi, cô gái bối rối trả lời: “Đó là gạo nếp gà gáy”. Cái tên mộc mạc, dân dã ấy theo năm tháng trở thành dấu hiệu nhận diện cho một giống nếp riêng có của vùng đất Mỹ Lung.

Không chỉ mang màu sắc huyền thoại, Nếp gà gáy Mỹ Lung còn có những đặc tính sinh học rất riêng. Đây là giống lúa dài ngày, gieo cấy từ tháng 5 đến tháng 10, thân cao khoảng 1,5 m, chỉ phù hợp với khí hậu, nguồn nước và thổ nhưỡng của vùng Sơn Lương. Lúa không thể thu hoạch bằng máy mà phải hái nhắt từng bông. Đổi lại, hạt gạo to, trắng, thơm tự nhiên; khi đồ xôi chỉ cần 15-20 phút, nhanh hơn nhiều so với các loại nếp thông thường.

Niềm vui được mùa lúa nếp gà gáy.

Đã có thời điểm, giống lúa quý này đứng trước nguy cơ mai một khi người dân chuyển sang các giống ngắn ngày, cho năng suất nhanh. Bước ngoặt đến vào năm 2012, khi một dự án bảo tồn và phát triển Nếp gà gáy được triển khai tại địa phương. Từ đó, Hợp tác xã sản xuất, kinh doanh gạo nếp gà gáy Mỹ Lung được thành lập, đóng vai trò trung tâm trong việc bảo tồn nguồn gen, tổ chức lại sản xuất và xây dựng thương hiệu.

Đến nay, HTX đã thu hút hơn 280 hộ dân tham gia, với diện tích gieo cấy trên 100 ha. Năng suất bình quân đạt 140-150 kg/sào, tương đương 3-4 tấn/ha; doanh thu trung bình hơn 90 triệu đồng/ha - con số đáng kể đối với một vùng miền núi. Riêng vụ gần đây, HTX ký hợp đồng liên kết sản xuất 15 ha với 79 hộ dân, sản lượng thu về khoảng 60 tấn. HTX đồng thời đầu tư kho chứa, máy xay xát, cải tiến bao bì và trực tiếp bao tiêu sản phẩm, giúp người trồng lúa yên tâm giữ giống, giữ ruộng.

Từ ruộng đồng Sơn Lương, gạo nếp gà gáy Mỹ Lung hiện đã có mặt tại hơn 100 đại lý trong và ngoài tỉnh. Sản phẩm nhiều lần được ghi nhận qua các giải thưởng và danh hiệu, nổi bật là OCOP 4 sao, khẳng định vị thế của một đặc sản gắn với bản sắc văn hóa Mường.

Giá trị của Nếp gà gáy Mỹ Lung vì thế không chỉ nằm ở hạt gạo hay con số doanh thu. Đó là câu chuyện về cách một cộng đồng lựa chọn gìn giữ giống lúa truyền thống giữa những đổi thay của sản xuất nông nghiệp. Trong bát xôi dẻo thơm hôm nay vẫn còn đó hương núi, hồn đất và một lớp trầm tích văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Hương Giang