Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Lê Kim Thuyên

Ông Lê Kim Thuyên, sinh năm 1938, trong một gia đình nghèo ở làng Quan Tử, xã Sơn Đông - nơi sinh ra Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn. Năm lên 8 tuổi ông mồ côi cha, người mẹ hết lòng yêu thương con, tần tảo lam lũ nuôi đàn con ăn học. Vốn là người có chí lại thông minh, ông thi đỗ vào khoa Lịch sử của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội ngày ấy (nay là Trường Đại học xã hội và Nhân văn) với số điểm cao, sau 4 năm ra trường về dạy môn Văn học (trái ngành). Tuy nhiên, chỉ bước chân vào nghề giáo được 2 năm ông đã “giải nghệ” về quê. Không nản chí trước biến cố của sự nghiệp, ông Thuyên lặng lẽ tìm cho mình con đường riêng đó là sưu tầm văn hóa dân gian.

Lê Kim Thuyên - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và lịch sử tâm huyết, có tầm nhìn sâu sắc trong việc gìn giữ và tôn vinh các giá trị di sản.

Với vốn kiến thức đã học được từ trường đại học, lòng kiên trì, bền bỉ, ông tiếp tục nghiên cứu học chữ Hán, chữ Nôm. Sự say mê nghiên cứu về lịch sử đã thôi thúc ông quên đi nỗi buồn riêng để làm việc. Bắt đầu ông nghiên cứu về Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn, tiếp đến là các danh nhân: Triệu Thái, Hoàng Chung, Nguyễn Duy Thì, Phạm Công Bình rồi nghiên cứu Kinh đô Văn Lang... Ông tâm sự “Làm văn hóa dân gian mà khi đi sưu tầm tư liệu ở một số nơi họ không tin và không cho sao chép vì tôi không phải cán bộ ngành văn hóa... vì vậy, tôi phải nhờ cậy người quen trong ngành và người quen tại địa phương mới có được tư liệu".

Trên chiếc xe đạp Thống nhất cọc cạch, ông len lỏi đến mọi làng quê để sưu tầm, sao chép tư liệu để đọc và tra cứu, dịch thuật. Cứ như thế, dù ngày nắng hay mưa đã hơn 60 năm qua ông vẫn cần mẫn làm công việc của một “nhà sử học không chuyên” với sự tỉ mỉ, cần mẫn, chỉn chu. Đến nay, ông đã có gần hai chục đầu sách dày công nghiên cứu, sưu tầm, hiệu đính về lịch sử, văn hóa dân gian, sắc phong... Đây quả là “gia tài” đáng được kính nể, kể cả các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân gian chuyên nghiệp.

Theo ông Lê Kim Thuyên, làm nhà nghiên cứu văn hóa dân gian chỉ say mê chưa đủ, mà phải có kiến thức uyên thâm về chữ Hán, chữ Nôm, về văn hóa Đông - Tây và hiểu biết sâu rộng lịch sử. Yêu cầu đặt ra đối với người nghiên cứu sử học phải chính xác về tư liệu, không được bỏ qua dù là chi tiết nhỏ nhất. Nguyên tắc làm việc của ông chính là sự say mê, cẩn trọng khi tra cứu, dịch thuật từ chữ Hán, chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ không chỉ chuẩn xác âm phức, dễ hiểu nội dung mà phải đảm bảo nguyên tác.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Lê Kim Thuyên bên tủ sách tại nhà ở xã Sơn Đông.

Để thực hiện công tác tra cứu, dịch thuật một cách nghiêm túc và cẩn thận, ông Lê Kim Thuyên phải tìm hiểu các sách từ nguyên, từ Hán của Trung Quốc để tra cứu từ gốc và nghĩa của từ, đồng thời tìm kiếm trong dân gian những chứng chứng thực tế để đối chiếu, hiệu đính.

Ông không nhớ đã đi bao nhiêu nơi, gặp bao nhiêu nhân chứng để tìm tòi các sắc phong, di tích lịch sử về văn hóa phi vật thể rồi chép thành sách về sự hình thành tín ngưỡng thờ cúng và các lễ hội liên quan đến văn hóa dân gian các dân tộc trong tỉnh. Không những vậy, ông Lê Kim Thuyên còn viết cả kịch bản phim lễ hội văn hóa dân gian.

Đến nay, ông đã có hàng chục đầu sách các loại về “Danh nhân Vĩnh Phúc” gồm 2 tập; “Sắc phong Vĩnh Phúc”; Tả tưởng quốc Trần Nguyên Hãn; Hai Bà Trưng và các tướng lĩnh vị trên đất Vĩnh Phúc; các Di tích lịch sử - Sự tích...

Cả một đời lặng lẽ làm việc và tự học là chính, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Lê Kim Thuyên có một “vốn liếng” không nhỏ mà bất cứ bảo tàng văn hóa dân gian nào cũng muốn có. Câu nói: “Cái này chỉ tìm ông Lê Kim Thuyên là có...” hoặc “Ông Thuyên mà cũng không có thì chịu?... lâu nay đã quá quen thuộc trong giới làm nghiên cứu, sưu tầm văn hóa phi vật thể và giới làm văn, làm báo mỗi khi cần tra cứu một tài liệu nào đó.

Sự cẩn trọng, thói quen sưu tầm, lưu trữ, hay tác phong, nguyên tắc trong công việc... được hội tụ ở ông. Nhưng còn một lý do lớn hơn đó là sự tôn trọng của ông đối với những giá trị văn hóa lịch sử.

Nhìn lại những gì mà nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân gian Lê Kim Thuyên - Hội viên Hội Liên hiệp VHNT Phú Thọ và hội viên Hội Lịch sử Phú Thọ đã làm và cống hiến thật đáng trận trọng. Ông xứng đáng được đánh giá là một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và lịch sử tâm huyết, có tầm nhìn sâu sắc trong việc gìn giữ và tôn vinh các giá trị di sản.

Nguyễn Xuân Hùng (giới thiệu)