Thách thức cuộc chiến chống hàng giả trong kỷ nguyên số

Nếu trước đây, hoạt động sản xuất, buôn bán hàng giả chủ yếu diễn ra tại các chợ đầu mối, cửa hàng nhỏ lẻ hay những cơ sở sản xuất thủ công thì nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số, thương mại điện tử và mạng xã hội, các đối tượng vi phạm đã nhanh chóng dịch chuyển lên không gian mạng với nhiều thủ đoạn tinh vi, khó lường.

Lực lượng quản lý thị trường tịch thu nhiều sản phẩm hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Điểm đáng lo ngại là phương thức hoạt động của các đối tượng ngày càng chuyên nghiệp. Chúng lập nhiều tài khoản bán hàng trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, sử dụng thông tin giả, liên tục thay đổi tên tài khoản, số điện thoại, địa chỉ liên hệ và địa điểm tập kết hàng hóa để tránh sự theo dõi của cơ quan chức năng. Nhiều đối tượng lợi dụng các nền tảng xuyên biên giới để livestream bán hàng, quảng cáo sản phẩm giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng, sau đó sử dụng dịch vụ chuyển phát nhanh để đưa hàng đến tay người tiêu dùng mà rất khó xác định nguồn gốc cũng như chủ thể thực sự đứng sau giao dịch.

Điều đáng lo ngại là hiện nay, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không dừng lại ở các mặt hàng tiêu dùng mà còn mở rộng sang lĩnh vực nội dung số (như phần mềm máy tính, phim ảnh, âm nhạc, chương trình truyền hình, trò chơi điện tử và nhiều sản phẩm số khác). Đây là xu hướng vi phạm mới, đòi hỏi công tác quản lý không chỉ dừng ở việc kiểm tra hàng hóa hữu hình mà còn phải đủ năng lực giám sát, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường mạng.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, UBND tỉnh đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, thành lập Tổ công tác liên ngành, xây dựng kế hoạch đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đến năm 2030. Các lực lượng Công an, Quản lý thị trường, Khoa học và Công nghệ, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường cùng nhiều ngành liên quan đồng loạt mở đợt cao điểm kiểm tra, xử lý vi phạm; đồng thời tăng cường kiểm tra hoạt động kinh doanh trên môi trường thương mại điện tử, các nền tảng số và mạng xã hội.

Đến hết tháng 5/2026, các lực lượng chức năng trên địa bàn tỉnh đã phát hiện và xử lý 27 vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và bản quyền; xử lý 27 đối tượng, xử phạt hành chính hơn 223 triệu đồng, giá trị hàng hóa vi phạm trên 128 triệu đồng.

Đáng chú ý, so với cùng kỳ năm 2025, số vụ việc được phát hiện tăng 540%, số đối tượng bị xử lý tăng 540%, tổng số tiền xử phạt tăng hơn 302%, giá trị hàng hóa vi phạm tăng gần 256%. Những con số này phản ánh sự quyết liệt của các lực lượng chức năng, đồng thời cũng cho thấy thực trạng vi phạm đang diễn biến ngày càng phức tạp và có xu hướng gia tăng.

Mỗi người dân cần ưu tiên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nói không với hàng giả.

Theo Giám đốc Sở Công Thương Trần Quang Tuấn, trở ngại lớn nhất hiện nay là việc xác minh danh tính đối tượng trên môi trường mạng. Phần lớn các tài khoản kinh doanh đều sử dụng thông tin không chính xác hoặc thông tin của người khác, địa chỉ kinh doanh thường xuyên thay đổi, hàng hóa được lưu giữ tại nhiều kho khác nhau, trong khi giao dịch hoàn toàn diễn ra trên không gian số. Điều này khiến việc truy tìm đối tượng, xác định địa điểm hoạt động và thu thập chứng cứ phục vụ xử lý gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, việc thu thập, lưu giữ và đánh giá chứng cứ điện tử vẫn là bài toán khó. Nhiều dữ liệu giao dịch có thể bị xóa chỉ sau vài phút hoặc được lưu trữ trên các máy chủ ở nước ngoài. Một số nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử chưa cung cấp đầy đủ thông tin hoặc việc phối hợp cung cấp dữ liệu còn chậm, ảnh hưởng đến tiến độ điều tra và xử lý vi phạm. Trong khi đó, hệ thống pháp luật liên quan đến sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử và chứng cứ điện tử vẫn còn những khoảng trống nhất định, chưa theo kịp tốc độ phát triển của kinh tế số.

Thêm một thách thức nữa là quá trình giám định và định giá hàng hóa vi phạm. Đây là lĩnh vực có tính chuyên môn rất cao, phụ thuộc nhiều vào các cơ quan giám định chuyên ngành. Thời gian giám định thường kéo dài, đặc biệt đối với các vụ việc liên quan đến nhãn hiệu chưa được bảo hộ tại Việt Nam hoặc hàng hóa giao dịch trên môi trường mạng. Không ít vụ việc mất nhiều thời gian để xác định yếu tố xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, giá trị hàng hóa hay mức độ thiệt hại, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ xử lý. Ngoài ra, việc phân biệt giữa hành vi vi phạm hành chính và hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm trong một số trường hợp vẫn còn nhiều vướng mắc do chưa có hướng dẫn đầy đủ, nhất là đối với khái niệm “quy mô thương mại” theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Trước tình hình đó, cuộc chiến chống hàng giả cần có sự chung tay của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội. Mỗi người dân cần trở thành một người tiêu dùng thông thái, ưu tiên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nói không với hàng giả, chủ động phản ánh các hành vi vi phạm tới cơ quan chức năng. Khi người tiêu dùng không còn tiếp tay cho hàng giả, thị trường sẽ tự sàng lọc và các đối tượng vi phạm sẽ dần mất đi động lực hoạt động.

Lê Minh