Thắp lửa đam mê khoa học từ Đất Tổ

Trong không khí sôi động của Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật (KHKT) cấp quốc gia dành cho học sinh trung học năm học 2025-2026, cái tên Phú Thọ bất ngờ được xướng lên nhiều lần trên bục vinh danh. Bảy dự án đoạt giải, trong đó có ba giải Nhì, một giải Ba và ba giải Tư, đưa đoàn học sinh Đất Tổ vươn lên xếp thứ ba toàn quốc - một thành tích không chỉ đáng tự hào mà còn gợi mở nhiều suy ngẫm về hành trình âm thầm gieo mầm đam mê khoa học nơi vùng đất cội nguồn. Đằng sau những tấm giấy khen lấp lánh là những câu chuyện dài về khát vọng, về sự kiên trì, và cả những trăn trở rất đời thường của những học sinh còn ngồi trên ghế nhà trường.

Từ ý tưởng nhỏ đến giá trị nhân văn lớn

Trong một góc nhỏ của phòng thí nghiệm Trường THPT chuyên Vĩnh Phúc, mô hình thiết bị hỗ trợ người khiếm thị được đặt gọn gàng trên bàn. Ít ai biết rằng, ý tưởng cho dự án này bắt đầu từ một lần tình cờ.

Thầy cô hướng dẫn Trường THPT Chuyên Vĩnh Phúc chụp ảnh cùng học sinh tham gia Giải.

“Chúng em gặp một bác khiếm thị loay hoay tìm đường qua ngã tư đông xe. Khi đó, chúng em tự hỏi: Liệu công nghệ có thể làm được gì để giúp họ?” - em Phạm Nguyễn An Chi nhớ lại.

Câu hỏi giản dị ấy đã theo các em suốt nhiều tháng trời. Từ những bản vẽ đầu tiên còn vụng về, đến những lần thử nghiệm thất bại, rồi chỉnh sửa, cải tiến... tất cả kết tinh thành sản phẩm “Thiết bị hỗ trợ người khiếm thị hướng tới hành động có mục đích” - một giải pháp tích hợp giúp người dùng nhận diện vật thể, định hướng di chuyển và tương tác với các thiết bị trong gia đình.

Không phải là một sản phẩm quá phức tạp về mặt công nghệ, nhưng điều khiến dự án chinh phục Ban giám khảo lại nằm ở chính giá trị nhân văn: Đặt con người, đặc biệt là những người yếu thế vào trung tâm của sáng tạo.

Nếu như dự án về người khiếm thị chạm đến trái tim bằng sự sẻ chia, thì những đề tài về “mệt mỏi kỹ thuật số” hay “năng suất độc hại” lại khiến nhiều người giật mình bởi sự gần gũi.

Trong kỷ nguyên mà mỗi học sinh đều gắn liền với điện thoại, máy tính và mạng xã hội, áp lực học tập không còn dừng lại ở lớp học. Những đêm thức khuya, những giờ học kéo dài trước màn hình, những tiêu chuẩn “luôn phải hiệu quả” vô hình... đang âm thầm bào mòn sức khỏe tinh thần của không ít học sinh.

Không dừng ở việc chỉ ra thực trạng, các nhóm học sinh đã mạnh dạn đề xuất những giải pháp cụ thể: Từ việc xây dựng thói quen học tập lành mạnh, cân bằng thời gian sử dụng thiết bị số, đến các mô hình hỗ trợ tâm lý trong nhà trường. Ở đó, khoa học không còn là những con số khô khan, mà trở thành công cụ để học sinh hiểu chính mình.

Khi học sinh “đối thoại” với trí tuệ nhân tạo

Trong một đề tài khác của học sinh THCS, câu chuyện lại mở ra theo một hướng mới - khi các em lựa chọn nghiên cứu về chính thứ đang hiện diện ngày càng nhiều trong cuộc sống: Trí tuệ nhân tạo. “Chúng em không chỉ muốn dùng AI, mà muốn hiểu nó đang tác động đến cách mình suy nghĩ như thế nào” - em Trần Duy Mạnh, Trường THCS Lý Tự Trọng thông tin.

Dự án “Ảnh hưởng của hành vi tương tác với Chatbot AI tạo sinh đến tư duy phản biện” đã tiếp cận một vấn đề rất mới: Liệu việc phụ thuộc vào AI có làm suy giảm khả năng tư duy độc lập của học sinh?

Dự án “Thiết bị hỗ trợ người khiếm thị hướng tới hành động có mục đích” của các em Lê Quang Huy, Phạm Nguyễn An Chi đã gây ấn tượng sâu sắc khi hướng tới hỗ trợ người yếu thế trong xã hội.

Từ khảo sát, phân tích đến thực nghiệm, các em từng bước làm rõ mối quan hệ giữa công nghệ và con người - một chủ đề không chỉ mang tính học thuật mà còn có ý nghĩa lâu dài trong giáo dục.

Bảy dự án, bảy câu chuyện khác nhau - từ tâm lý học, công nghệ, kỹ thuật đến sinh học, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm chung: Tinh thần dám nghĩ, dám làm.

Ở đó có những giờ thí nghiệm kéo dài đến tối muộn, những lần tranh luận nảy lửa giữa các thành viên, những thất bại tưởng chừng phải bỏ cuộc. Nhưng cũng chính từ những trải nghiệm ấy, các em học được cách đặt câu hỏi, cách kiên trì theo đuổi vấn đề đến cùng.

Giữa 242 dự án đến từ 34 đơn vị tỉnh, thành và 17 trường Đại học, Viện nghiên cứu trong cả nước, thành tích của Phú Thọ không chỉ là con số xếp hạng. Đó là kết quả của một hành trình dài từ sự định hướng của ngành Giáo dục, sự tận tâm của thầy cô, đến nỗ lực không ngừng của học sinh. Nhưng quan trọng hơn, đó là minh chứng cho một điều: Khi được trao cơ hội và được khơi dậy đúng cách, học sinh hoàn toàn có thể trở thành những nhà nghiên cứu thực thụ, ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Đồng chí Hoàng Mạnh Cường - Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh: “Thành tích tại cuộc thi không chỉ là niềm tự hào mà còn là động lực để ngành Giáo dục tiếp tục đẩy mạnh phong trào nghiên cứu khoa học trong học sinh, hướng tới phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”.

Bảy dự án hôm nay là những hạt mầm đam mê khoa học đã được gieo. Và một ngày nào đó, từ chính những hạt mầm ấy, những công trình lớn hơn sẽ ra đời không chỉ phục vụ cộng đồng, mà còn góp phần đưa trí tuệ Việt Nam vươn xa.

Hương Giang