“Thủ phủ” gà chín cựa xứ Mường Xuân Đài

Thuộc vùng đệm của Vườn quốc gia Xuân Sơn, xã Xuân Đài không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ mà còn được biết đến là “thủ phủ” của giống gà chín cựa (nhiều cựa) quý hiếm. Từ một loài vật gắn liền với truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, gà chín cựa đã trở thành sản phẩm hàng hóa mang lại giá trị kinh tế cao, giúp người dân miền núi thoát nghèo bền vững.

Giống gà nhiều cựa được nhiều hộ đồng bào Mường, xã Xuân Đài chăn nuôi với quy mô trang trại, gia trại.

Kỳ công nghề nuôi “linh vật”

Có mặt tại trang trại chăn nuôi của anh Hà Văn Tâm nằm trên khu đồi cao, chúng tôi được “mục sở thị” hàng trăm con gà nhiều cựa với bộ lông mượt mà, cơ bắp săn chắc đang tự do bới đất tìm côn trùng, tắm cát dưới bóng cây, tạo thành từng nhóm rải rác khắp không gian rộng lớn.

Anh Tâm chia sẻ: Giống gà này được đồng bào Mường nơi đây nuôi theo hướng bán tự nhiên để đảm bảo chất lượng thịt và giữ được đặc điểm quý hiếm.

Khác với các giống gà thông thường, gà chín cựa Xuân Đài có những đặc điểm sinh học rất riêng biệt. Theo các hộ chăn nuôi ở địa phương, giống gà này có bộ chân khá cồng kềnh do sở hữu nhiều ngón (cựa), dẫn đến việc kháng thể tự nhiên thường yếu hơn và đòi hỏi quy trình chăm sóc rất tỉ mỉ. Do vậy, ngay từ khi còn nhỏ, gà con phải được tách ra để úm và theo dõi sát sao, giảm tỉ lệ hao hụt đàn.

Để giữ được chất lượng thịt thơm ngon, săn chắc đúng chất “gà tiến vua”, người dân địa phương duy trì phương thức chăn thả hoàn toàn tự nhiên trên các triền đồi, núi đá. Gà được vận động liên tục, thậm chí trong chuồng trại cũng được thiết kế các giá cao để gà bay nhảy.

Chuồng trại được nông dân thiết kế các giá cao để gà chín cựa thoải mái bay nhảy.

Đặc biệt, nguồn thức ăn của chúng được tận dụng hoàn toàn từ phụ phẩm nông nghiệp như cây chuối băm nhỏ trộn với cám gạo và ủ men sinh học trong vòng một tuần. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí mà còn giúp đàn gà khỏe mạnh, có sức đề kháng tốt.

Khẳng định giá trị và thương hiệu đặc sản Đất Tổ

Với trên 30 năm nuôi gà nhiều cựa, ông Xa Văn Tươi ở xóm Dù cho biết: Mang tên “chín cựa”, nhưng thực tế trong tự nhiên, gà thường chỉ đạt từ 6 đến 8 cựa. Những cá thể hội tụ đủ chín cựa cực kỳ hiếm gặp, được xem là biểu tượng của sự may mắn và tâm linh.

Những hộ chăn nuôi lâu năm ở địa phương cũng chỉ sở hữu vài con đủ 9 cựa. Hoặc như anh Hà Văn Tâm đang có tổng đàn gà nhiều cựa lớn nhất cũng mới được 1 con chín cựa thực thụ trong suốt quá trình chăn nuôi từ năm 2007 đến nay.

Gà nhiều cựa có bộ lông mượt, cơ bắp săn chắc nhờ chăn nuôi theo hướng bán tự nhiên.

Chính vì sự quý hiếm đó, giá trị của loại gà này không hề nhỏ. Trong khi gà thịt thương phẩm (loại 6 - 8 cựa) có giá dao động từ 250.000 - 300.000 đồng/kg thì những con đủ chín cựa có thể được các đại gia, giới sưu tầm săn lùng với giá từ 30 triệu đồng đến 40 triệu đồng/con để làm cảnh hoặc nhân giống. Theo kinh nghiệm của người dân, gà nhiều cựa lớn rất chậm, phải nuôi đến năm thứ hai thì các cựa mới phát triển hoàn thiện và rõ màu.

Hiện nay, phong trào nuôi gà chín cựa tại xã Xuân Đài phát triển mạnh với khoảng 20 hộ dân tham gia chăn nuôi quy mô trang trại, gia trại với số lượng hàng trăm con trở lên. Trên địa bàn đã thành lập được HTX chăn nuôi gà chín cựa với 10 hộ thành viên, duy trì tổng đàn gà nuôi trên 3.000 con.

Sản phẩm gà chín cựa Xuân Đài không chỉ phục vụ nhu cầu tại chỗ mà đã vươn xa tới thị trường Thủ đô Hà Nội. Mỗi ngày có 2 - 3 chuyến xe khách vận chuyển gà đã được mổ sẵn, đóng gói hút chân không để cung cấp cho các nhà hàng, khách sạn cao cấp. Đặc biệt vào mỗi dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu thị trường tăng đột biến, gà chín cựa trở thành món quà biếu sang trọng và ý nghĩa.

Anh Hà Văn Tâm - hộ chăn nuôi gà chín cựa với số lượng lớn nhất xã Xuân Đài sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn cho vật nuôi giúp nâng cao sức đề kháng, đảm bảo chất lượng gà thương phẩm.

Đồng chí Đinh Công Hòa – Phó Chủ tịch UBND xã cho biết: Xuân Đài là nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng dân tộc thiểu số, trong đó dân tộc Mường chiếm khoảng 80%. Cùng với định hướng của cấp ủy, chính quyền địa phương và nỗ lực của người dân, giống gà nhiều cựa được duy trì và phát triển, không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm gắn với văn hóa lịch sử Đất Tổ mà còn mở ra hướng đi triển vọng trong phát triển du lịch sinh thái, ẩm thực tại xứ Mường Xuân Đài.

Nơi đây cũng là một trong số ít vùng trọng điểm chăn nuôi đặc sản gà chín cựa của tỉnh thành lập và xây dựng mô hình bảo tồn và phát triển giống gà quý hiếm, góp phần khẳng định vị thế là sản phẩm OCOP đặc trưng, đồng thời đóng góp cho sự thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Bùi Minh