Về Mường Be mùa thêu gấm, dệt hoa

Đêm xuống, không gian thật tĩnh lặng. Chỉ khi đó mới nghe vọng lại tiếng lách cách thoi đưa. Đó là Mường Be (gồm các xóm Be Trên, Be Dưới và Be Ngoài, xã Quyết Thắng) - Một Mường Be bình yên với nhịp sống chậm trong mùa thêu gấm, dệt hoa. Điều mà chẳng mấy ai còn cảm nhận được ở nơi nào khác giữa nhịp sống vội vã...

Ở Mường Be, nghề dệt thổ cẩm truyền thống vẫn được giữ gìn dưới mỗi nếp nhà sàn xưa cũ.

Cũng phải mất vài cái hẹn, chúng tôi mới có dịp trở lại Mường Be để được “sống chậm” với những câu chuyện xưa cũ của vùng đất cổ này. Bên bếp lửa nhà sàn ấm cúng, chúng tôi lại được nghe kể những câu chuyện trồng bông, nuôi tằm, se tơ, trần bông ngày xưa của các bà, các mẹ, các chị để dệt nên những tấm thổ cẩm lạp cạp váy rực rỡ sắc màu, những mền chăn ấm áp.

Có lẽ, do không phải là người Mường nên chúng tôi luôn cảm thấy sự mới mẻ, lạ lẫm, thích thú trước những câu chuyện kể; thích được nghe tiếng kẽo kịt của chiếc khung cửi được làm bằng gỗ xoan đào của các bà mế truyền lại cho con gái đã lên nước, bóng màu thời gian; thích được nghe tiếng thoi đưa đều đều như tiếng kim đồng hồ tích tắc chỉ nhịp thời gian...

Mường Be bây giờ, nhịp sống đã đổi khác so với thời điểm cách nay cũng gần chục năm mà chúng tôi từng có dịp đến vùng đất này. Không còn cái mùi nồng nồng ngai ngái của rơm rạ mục ải; không còn những con đường đất quanh co, uốn lượn...

Nhưng vẫn còn đó những ngôi nhà sàn xưa cũ, còn đó tiếng lách cách thoi đưa của người phụ nữ Mường bên khung cửi, thoăn thoắt đôi tay dệt nên những tấm thổ cẩm đầy sắc màu. Và vẫn còn đó nếp sống quây quần, đầm ấm.

Khi mùa màng đã làm xong thì người phụ nữ Mường Be lại ngồi vào khung cửi dệt nên những vuông vải thổ cẩm rực rỡ sắc màu.

Theo chân anh Bùi Thanh Sơn - Phó Chánh Văn phòng HĐND&UBND xã Quyết Thắng đi khắp các xóm Be Trên, Be Dưới, Be Ngoài cũng không khó để thấy những nếp nhà sàn gỗ, nhà sàn bê tông nằm ẩn mình dưới những tán cây dổi vút cao, xanh mướt một màu. Dẫn chúng tôi đến bên bếp lửa ngôi nhà sàn của gia đình bà Bùi Thị Son. Cũng giống như nhiều gia đình khác ở vùng đất này, chúng tôi được thấy những nét hoa văn, hình cách điệu từ con chim, con rồng, con công, quả trám... trên những vuông thổ cẩm mắc trên khung cửi còn dang dở.

Theo những người dân, khi mùa màng đã làm xong thì người phụ nữ Mường Be lại ngồi vào khung cửi dệt nên những vuông vải thổ cẩm rực rỡ. Người con gái thì dệt vải để làm chăn, làm gối mang theo khi đi lấy chồng; người phụ nữ trong gia đình thì dệt những vuông vải để dâng cúng gia tiên dịp Tết sắp về.

Mỗi tấm thổ cẩm được dệt nên thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Mường Be.

Hiện nay, Mường Be còn nhiều hộ dân giữ lại khung cửi. Nhiều người còn biết nghề dệt, trong đó số chị em trong độ tuổi từ 40 tuổi đến 45 tuổi thì hầu như ai cũng biết dệt. Lớp trẻ thì cũng có người biết, người không. “Dù có thế nào, chúng vẫn phải giữ lấy nghề. Đó là một nét đẹp truyền thống của dân tộc được các cụ truyền lại qua nhiều đời”, Bà Bùi Thị Ịm, 61 tuổi góp chuyện. Trong câu chuyện của mình bên bếp lửa nhà sàn, bà Son, bà Ịm kể: Nghề dệt thổ cẩm của người Mường không biết có từ bao giờ. Nhưng trước đây đã là con gái Mường thì ai cũng phải biết dệt.

Trước đây, nếu không biết dệt thì không thể lấy chồng. Theo phong tục trước đây, kể cả bây giờ nhiều nhà vẫn còn giữ nếp: trước khi về nhà chồng, người con gái Mường phải tự tay dệt từ 10 đến 12 chiếc chăn, đệm làm quà cho họ hàng nhà chồng để thể hiện sự khéo léo, chăm chỉ. Những vuông thổ cẩm được chính những người phụ nữ khéo léo thêu dệt nên không chỉ là vật dụng thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày mà còn đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào người Mường.

Vào nhà ai ở Mường Be cũng có nhiều chăn, gối được làm từ vải thổ cẩm do người phụ nữ tự làm.

Ngày nay, đời sống đã có nhiều đổi khác, vải thổ cẩm cũng đã được bày bán nhiều trên thị trường. Do vậy, người ta không mặn mà với việc “tằm tơ, canh cửi” cũng là lẽ thường tình. Dẫu vậy, “chúng tôi vẫn luôn trân quý với những nét đẹp truyền thống của nghề dệt thổ cẩm mà người dân ở Mường Be còn gìn giữ. Đó chính là một nét đặc sắc trong cuộc sống của đồng bào mình. Như ở xóm Be Trên này, vẫn có nhiều hộ còn giữ lại khung cửi”, anh Bùi Văn Khoản - Trưởng xóm Be Trên chia sẻ.

Bà Bùi Thị Ịm chia sẻ về nghề dệt thổ cẩm của mình được các bà, các mế trao truyền từ thời còn con gái.

Vào nhà ai cũng có đến hàng chục chiếc chăn, gối với hoa văn rồng phượng, chim thú sắc nét, rực rỡ sắc màu của núi rừng, thiên nhiên. Tất cả đều do người phụ nữ ở đây tự làm, tự dệt. Cái nào cũng đẹp, cũng sặc sỡ hoa văn. Không chỉ chăn gối mà ngay cả trang phục dân tộc cũng được chị em tự dệt, tự thêu và tự may lấy.

Cái khéo, cái đảm của người phụ nữ Mường ở Mường Be không chỉ được thể hiện trong cuộc sống ruộng nương hàng ngày mà nó còn được thể hiện trong từng nét hoa văn, từng đường thêu, mũi chỉ trên bộ trang phục họ mặc và trên những tấm phà, cạp váy sặc sỡ sắc màu tươi sáng như chính cuộc sống của họ.

Đêm xuống, khi không gian tĩnh lặng, tiếng lách cách thoi đưa lại vang lên dưới mỗi nếp nhà sàn ở Mường Be.

Giữ gìn được những giá trị văn hoá, nghề dệt truyền thống không bị mai một theo thời gian, không mất đi trước những đổi thay của kinh tế thị trường đã thể hiện sức sống bền bỉ của nó trong cuộc sống của đồng bào Mường.

Có thể nói, tài sản lớn nhất, giá trị mà những thế hệ người Mường Be để lại cho con cháu mình chính là giá trị văn hoá, truyền thống. Như một ngọn lửa, nó soi sáng từ thế hệ này sang thế hệ khác giữa núi rừng bao la.

Và chúng tôi, nhất định sẽ nhiều lần về lại Mường Be trong mùa thêu gấm, dệt hoa để được nghe tiếng kẽo kịt của khung cửi, tiếng lách cách thoi đưa và được thêm một lần đắp những tấm chăn ấm do chính những người phụ nữ nơi đây dày công thêu dệt như một người con đi xa lâu ngày mới trở về nhà...

Mạnh Hùng