Mạch nguồn văn hóa bền bỉ nơi Đất Tổ

Giữa vùng trung du Đất Tổ, làng Dị Nậu (cũ) (nay thuộc xã Thọ Văn) lưu giữ lễ hội dân gian độc đáo - Lễ hội Cướp Kén. Không chỉ là sinh hoạt văn hóa đầu Xuân, lễ hội còn là kết tinh của khát vọng, niềm tin vào sự hài hòa giữa con người với đất trời. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, tiếng trống hội vẫn vang lên trên gò Trạm Lĩnh như nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, gìn giữ hồn cốt văn hóa của cư dân nơi đây.

“Lễ hội Cướp Kén” là một một lễ hội dân gian độc đáo, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực.

Trong kho tàng di sản dân gian của địa phương, “Lễ hội Cướp Kén” là một một lễ hội dân gian độc đáo, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực cổ xưa, đồng thời phản ánh sinh động đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, lễ hội vẫn được cộng đồng làng Dị Nậu (cũ) gìn giữ, bảo tồn và trao truyền một cách bền bỉ qua nhiều thế hệ. Không chỉ là nét sinh hoạt tín ngưỡng, Lễ hội Cướp Kén đã trở thành sợi dây liên kết cộng đồng, một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân nơi đây.

Theo các cụ truyền lại thì Lễ hội Cướp Kén của làng Dị Nậu (cũ) có từ rất lâu đời rồi, từ thời xa xưa gắn với Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh. Ngày trước, lễ hội được tổ chức để cầu cho dân làng sinh sôi nảy nở, mùa màng tươi tốt, cuộc sống no đủ. Đó không chỉ là lễ cúng thần, mà còn là dịp để cả làng sum họp, cùng nhau gửi gắm ước mong cho một năm mới bình yên.

Đền Quốc tế - Nơi lưu giữ nghi lễ độc đáo Lễ hội Cướp Kén.

Cứ vào ngày mùng 4 tháng Giêng hằng năm, khi tiết xuân căng tràn sức sống, người dân Dị Nậu lại gác lại công việc thường nhật, nô nức hướng về Đền Quốc Tế trên đỉnh gò Trạm Lĩnh để tham gia Lễ hội Cướp Kén. Giữa không gian làng quê trung du yên bình, tiếng trống hội dồn dập hòa cùng tiếng reo hò, tiếng bước chân rộn ràng của dòng người trẩy hội tạo nên một bức tranh xuân vừa linh thiêng, vừa sôi động.

Theo các nguồn tư liệu và truyền ngôn dân gian còn lưu giữ, Lễ hội Cướp Kén gắn với sự tích Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh. Sau khi thắng trận dẹp loạn quân giặc, Ngài cùng các tướng lĩnh trở về thăm làng Dị Nậu. Người dân vui mừng đón tiếp; đồng thời cầu xin các Ngài bày phép cho dân làng được “truyền giống”, sinh con đẻ, cái đông đúc, cuộc sống no đủ.

Tản Viên Sơn Thánh đã lệnh cho Oai Vương “Uy Minh” dạy cho dân biết cách truyền giống làm cho dân làng trở thành dân to, làng lớn, chống chọi thiên tai, địch họa và chơi Cướp Kén đã ra đời từ đó. Và mỗi dịp vào mùng 4 tháng Giêng, dân làng lại tổ chức trò chơi Cướp Kén và trình diễn tích trò bách nghệ trình làng để nhớ lại công ơn của các Đức Đại Vương thuở trước...

Cụ Tạ Đình Hạc, khu 4, xã Thọ Văn chia sẻ: Nghi thức Cướp Kén đối với người dân trong làng chúng tôi mang ý nghĩa rất thiêng liêng. Cướp Kén là cướp lộc của trời đất, cầu cho năm mới được may mắn, mùa màng bội thu, gia đình sung túc, con cháu đông vui. Nhưng quan trọng hơn, đó là lúc mọi người cùng hòa vào nhau, cùng vui hội, cùng tin tưởng vào những điều tốt đẹp sẽ đến. Cây Kén được làm từ tre bánh tẻ, trên đó treo 18 chiếc nõ và 18 chiếc nường - những biểu tượng sinh thực khí mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực của cư dân trồng lúa nước. Nghi thức “Cướp Kén” không đơn thuần là một trò chơi mang tính vận động, mà tượng trưng cho hành trình con người giành lấy lộc trời, lộc đất. Người dân tin rằng, ai cướp được kén sẽ gặp nhiều may mắn trong năm mới: mùa màng tươi tốt, gia đình sung túc, con cháu đề huề.

Ẩn sâu trong tích trò dân gian ấy là những giá trị nhân sinh rộng lớn và bền vững. Đó là khát vọng muôn đời về sự sinh sôi, nảy nở; là niềm tin vào sự hài hòa giữa con người với tự nhiên; là tinh thần cộng đồng gắn kết, sẻ chia, cùng hướng tới một cuộc sống ấm no, thịnh vượng. Chính những giá trị đó đã giúp Lễ hội Cướp Kén vượt qua ranh giới của thời gian, để tồn tại và tiếp tục lan tỏa sức sống trong đời sống đương đại.

Tháng 6 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định công nhận “Lễ hội Cướp Kén làng Dị Nậu” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng đối với một lễ hội dân gian độc đáo, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống khi được nuôi dưỡng bằng ý thức cộng đồng và trách nhiệm trao truyền di sản.

Danh hiệu di sản là dấu mốc mở ra một hành trình mới - hành trình bảo tồn, phát huy và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại. Giữa dòng chảy hiện đại không ngừng biến đổi, Lễ hội Cướp Kén vẫn hiện hữu như một mạch nguồn âm thầm mà bền bỉ. Mỗi mùa xuân về, tiếng trống hội lại vang lên trên gò Trạm Lĩnh, đánh thức ký ức làng, nối quá khứ với hiện tại, nối con người với cội nguồn.

Đồng chí Lưu Thị Diễm Hương - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thọ Văn cho biết: Xã cũng luôn rất chú trọng đời sống tâm linh, tinh thần cho bà con. Các hoạt động quản lí, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trên địa bàn được triển khai hiệu quả ngay từ đầu năm. Để gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa của địa phương, giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” cho bà con, đặc biệt là thế hệ trẻ, Lễ hội Cướp Kén thuộc xã Dị Nậu cũ, xã Thọ Văn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quan tâm công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia tại Quyết định số 2178/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025.

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ hội Cướp Kén là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là sự ghi nhận giá trị của một lễ hội dân gian đặc sắc, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của truyền thống trong đời sống hiện đại. Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, lễ hội vẫn âm thầm nuôi dưỡng niềm tin, hun đúc tinh thần cộng đồng và gìn giữ bản sắc quê hương.

Để rồi mỗi mùa Xuân trở lại, tiếng trống hội vang lên không chỉ gọi mời bước chân trẩy hội, mà còn đánh thức trong mỗi người tình yêu nguồn cội và trách nhiệm trao truyền những giá trị văn hóa quý báu cho thế hệ mai sau.

Hiền Mai