Người đam mê viết trường ca

Nhà thơ Trần Khoái sinh năm 1944, quê xã Tiên Lữ (Phú Thọ). Ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Phú Thọ. Tốt nghiệp Khoa Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, từ khi ra trường đến lúc nghỉ hưu, ông gắn bó trọn vẹn với sự nghiệp dạy học. Song hành với nghề giáo là niềm đam mê bền bỉ dành cho thi ca. Đến nay, Trần Khoái đã xuất bản bốn tập thơ riêng, trong đó có ba trường ca: Chìm nổi làng quê, Quê làng và mới đây nhất là trường ca Miền đất của trường ca (NXB Hội Nhà văn Việt Nam, 2023). Ông từng đoạt Giải thưởng Văn học Nghệ thuật của Ủy ban Toàn quốc các Hội Liên hiệp Việt Nam và Giải thưởng Văn học Nghệ thuật của tỉnh.

Nhà thơ Trần Khoái.

Nhắc đến nhà thơ - nhà giáo Trần Khoái, bạn văn chương trong và ngoài tỉnh đều dành cho ông sự quý mến đặc biệt. Điều khiến nhiều người nể trọng ở ông không chỉ là sự nhiệt huyết với thơ ca mà còn là sức viết đáng khâm phục: Trong bốn tập thơ đã xuất bản, có tới ba tập là trường ca - một thể loại khó, đòi hỏi người viết phải có vốn sống phong phú, trải nghiệm sâu dày, khả năng tổ chức kết cấu, xử lý tình huống và ngôn ngữ dồi dào. Mỗi trường ca thường dài trên một nghìn câu thơ, có chương hồi, câu chuyện mang tính sử thi và khái quát cao.

Tôi biết ông gần 30 năm trước, khi ông là thầy giáo dạy văn bậc THPT ở tỉnh Tuyên Quang. Từ năm 1997, khi tái lập tỉnh Vĩnh Phúc, tôi lại được sinh hoạt cùng chi hội thơ với ông, song cũng ít có dịp ngồi trò chuyện. Vài năm gần đây, qua những đợt đi thực tế sáng tác ngắn ngày của Chi hội Thơ - Hội VHNT tỉnh, chúng tôi có nhiều thời gian gặp gỡ, trao đổi hơn.

Điều khiến tôi yêu mến Trần Khoái không chỉ là kiến thức sâu rộng về văn học, khả năng vận dụng các biện pháp tu từ, hình ảnh, ẩn dụ, nhân hóa, so sánh trong thơ, mà còn là phong thái giản dị, tuyềnh toàng, dân dã, đậm chất nông dân - kiểu cách gần gũi như lời mở đầu thân tình: “Này, vào đây, tôi có chuyện này muốn nói” của ông.

Trong chuyến đi thực tế sáng tác tại Hà Giang vào tháng 5/2025 của Chi hội Thơ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), tôi được nhà thơ Trần Khoái tặng tập trường ca Miền đất của trường ca. Ông nói giản dị: “Tác phẩm là những ân tình mà mình làm để tri ân với bạn bè, người thân và bạn đọc đã từng yêu quý mình”.

Sau chuyến đi, trở về nhà, tôi dành trọn một buổi để đọc hết cuốn sách bởi sức hấp dẫn đặc biệt của nó. Với năm chương, trải dài hơn 80 trang, tác phẩm khái quát vùng đất và con người Hà Giang qua nhiều cung bậc cảm xúc, những câu chuyện, niềm vui, nỗi buồn đầy ám ảnh và xúc động: “Đêm nay/ Đêm Phó Cáo đặc dày/ Chỉ riêng ta và bếp lửa/... Mưa xối xả cùng những luồng chớp cháy/ Nước cuồn cuộn đổ xuôi, đất đá chuyển vùng/ Trong thức gọi của miền đát lạ/ Tiếng chim hót bâng khuâng hồn viễn xứ/ Thế mà máu, mà xương bao đời đổ xuống/ Những đứt nối ngày xưa hiện tại/ Chập chờn ngọn lửa/ Ấm dài cao nguyên”...

Trong Miền đất của trường ca, Trần Khoái lấy miền đất và con người Hà Giang làm chất liệu sáng tạo không bằng những dòng sự kiện khô khan mà bằng hình ảnh, cảm xúc và câu chuyện sống động. Ông khéo léo kết nối sự hy sinh của những người đã khuất với niềm hy vọng của người đang sống, qua đó khơi dậy lòng tự hào dân tộc, tinh thần vượt khó và tình yêu quê hương.

Trên miền đất khắc nghiệt “toàn đá và đá”, hoa vẫn nở, sông vẫn trôi và thiên nhiên hiện lên đầy lãng mạn: “Đêm bí ẩn có mùi hương rất lạ/ Mùi hương dậy thì tuổi mười tám, đôi mươi/Tôi không nhìn sao trời/ Mà nhìn vào lưng em đeo quẩy/...Con đường như sợi dây rừng/ căng trùng không đứt”.

Bốn câu thơ gợi vẻ đẹp nết na trong nhọc nhằn của cô gái vùng cao, khiến nhà thơ đứng trước khung cảnh thiên nhiên kỳ vĩ mà lại “không nhìn sao trời”, chỉ chăm chú vào tấm lưng gùi nặng – một chi tiết đầy yêu thương, ngưỡng mộ và thương cảm, dễ khiến người đọc rưng rưng xúc động.

Không chỉ hấp dẫn về nội dung, Miền đất của trường ca còn gây ấn tượng bởi cấu trúc mở, mang tính tương tác cao. Mỗi khúc, mỗi đoạn được xây dựng như một câu chuyện hoặc một bài thơ độc lập, vừa có ý nghĩa riêng, vừa góp phần tạo nên bức tranh toàn cảnh liền mạch về vùng biên ải phía Bắc.

Nhờ đó, người đọc có thể tiếp cận tác phẩm từ nhiều góc độ, dù đọc rời từng phần hay đọc trọn vẹn trường ca. Sự kết hợp của các “mảnh ghép” mở ra không gian đa chiều về văn hóa, lịch sử, con người miền núi phía Bắc trong cộng đồng người Việt, tạo sức lan tỏa không chỉ ở cảm xúc cá nhân mà còn ở giá trị cộng đồng, tinh thần yêu nước và yêu văn hóa dân tộc.

Thơ Trần Khoái không cầu kỳ, êm đềm như dòng sông mùa thu, tái hiện cảnh vật và con người trong nhịp sống vừa tấp nập vừa nền nã, hiền hậu. Đó là vẻ đẹp của miền quê núi đá cao nguyên điệp trùng phía Bắc, đậm đà bản sắc văn hóa vùng cao. Những câu thơ ấy không chỉ là thành quả của lao động nghệ thuật mà còn là kết tinh từ trái tim nhà thơ - nơi ông nâng niu, ôm ấp mảnh đất biên cương đầy nắng gió, khắc nghiệt mà nhân hậu, thủy chung.

Dẫu vậy, tác phẩm vẫn còn một số hạn chế như lỗi chính tả, những câu thơ chưa thật chắt lọc, chưa có nhiều trường đoạn sử dụng ẩn dụ, so sánh, liên tưởng với dung lượng dài hơn, hay chưa xuất hiện rõ những đoạn “đối thoại” - yếu tố thường thấy trong trường ca. Tuy nhiên, vượt lên những hạn chế đó, Miền đất của trường ca vẫn là một “đứa con tinh thần” đầy đặn, duyên dáng và đáng yêu của tác giả.

Với Trần Khoái, thơ không phải điều gì xa lạ mà chính là tấm lòng - tấm lòng chân thực với những gì mình yêu, mình ghét. Con người ông thẳng thắn mà đằm thắm, nên thơ ông cũng chân thật, tươi sáng, giàu kỷ niệm và thấu đáo lẽ đời.

Nguyễn Xuân Hùng